DOĞU TÜRKİSTAN UYGUR EDEBİYATÇILARI

MUHAMMED ALİ TEVFİK
(1901-1937)
Şair ve Eğitimci
Doğu Türkistan modern edebiyatı ve eğitiminin öncülerinden biri olan Şair Muhammed Ali Tevfik, 1914 yılında Kaşgar Artuş Kasabasında açılan modern okulda Türkiye'den gelen Ahmet Kemal İlkul' in önderliğinde tahsil görmüştür. Şair 1923 yılında Batı Türkistan'a geçerek oradan Moskova' ya gitti. Moskova'daki Doğu Üniversitesinde bir sene okuduktan sonra 1924'te Türkiye' ye geldi. İstanbul Öğretmenler Yetiştirme Okulunda tahsiline devam eden M. Ali Tevfik İstanbul civarında öğretmenlik yaptı.
1933 senesinde Türkistan'da vuku bulan Çin zulmüne karşı ayaklanmaları duyduktan sonra hemen Doğu Türkistan'a döndü. Kaşgar' da 12 Kasım' da kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyetinin kuruluşuna iştirak etti. Bütün gayretleriyle modern okullar açmak, kültürlü yeni nesiller yetiştirmek için son nefesine kadar mücadele verdi 1937 senesinde Çin Genel valisi Şing Şi Sey tarafından tutuklanarak idam edilmiştir.

İBRAHİM VASIL TÜRKİSTANİ
GAZETECİ, YAZAR
(1906-1988)
Kaşgar'da doğdu. 1927 yılında Hindistan'da sonra Medine-i Münevvere'de ilmi ve dini eğitim gördü. 1933 yılında Mısır, Kahire El-Ezher Üniversitesi’nde okudu. Vatan-millet davasına kendini feda eden İbrahim Vasıl, 1951 yılında Mısır'da “Türkistan’ın Sesi” adındaki Arapça ve Uygurca dergiyi çıkarttı. Doğu Türkistan'ı tanıtmak ve onun hürriyet ve istiklaline kavuşması için mücadele verdi. Vatan ve millet hizmetini vicdani borç sayan fedakâr yazar
10 .01.1988 de Suudi Arabistan'da vefat etti.

BİLAL AZİZİ
ŞAİR
(1921-1945)
İnkılabı Kurban Bilal Azizi, Hoten vilayetinin İlçi kasabasında bir Özbek Türkü ailesinden 1921 yılında dünyaya geldi. 1936 yılından itibaren şiirler yazmaya başladı. 1943 yılının sonlarından itibaren dava arkadaşı Lütfullah Mütellip ile inkilabî faaliyette bulundu. Bir çok inkilabî şiirler yazan vatanperver şair Bilal Azizi, vatan ve milletin kurtuluşu için mücadele eden diğer vatan ve millet sevdalılarında olduğu gibi, 1945 yılının Eylül ayında Lütfullah Mütellip ile birlikte, Çinliler tarafından kalleşçe katledildi.

ABDULHALUK UYGUR
ŞAİR
(1901-1933)
Vatanperver milliyetçi şair A.Halik Uygur, Turfan'da kültürlü bir aileden doğdu. Tüccar babası ile birlikte Çin, Rusya, Finlandiya gibi bir çok memleketleri gezdi. Bu gezi şaire içtimai gelişmeleri çeşitli siyasi rejimler altında yaşayan milletler ile tanışma fırsatı verdi. Ve bu sıralarda Rusça, Çince ve Moğolca’yı öğrendi.
Şair, Çin istibdadının zulmü, yerli işbirlikçilerin halk üstündeki baskıları neticesinde harap olan vatanına ve cehalet içinde geri kalmış milletinin haline acıdı.
A.Uygur, kurtuluş ve demokrasi gayeleri doğrultusun da bir çok kahramanlık şiirleri yazarak milleti uyandırmaya çalıştı. 1932 yılında dokuz dava arkadaşı ile birlikte gizli olan Turfan inkılabı Merkezi Komitesini kurdu. Ayaklanmaya hazırlanırken hainlerin bilgi sızdırması nedeniyle cellat Şing Şi Sey tarafından tutuklanarak idam edildi.
Oyghan!
Hèy, pekir Uyghur, oyghan, uyquñ yèter,
Sende mal yoq, emdi ketse can kèter.
Bu ölümdin özeñni qutqazmisañ,
Ah, sèniñ haliñ heter, haliñ heter.

Qop! Dèdim, bèshiñni köter, uyquñni aç!
Reqibniñ bèshini kes, qènini çaç!
Köz èçip etrapqa obdan baqmisañ,
Ölsen armanda, bir kün yoq ilac.

Hèlimu cansizgha oxshaydu teniñ,
Shuña yoq mu ançe ölümdin ghemiñ?
Qiçqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekçimu sen shu petiñ?

Közuñni yoghan eçip etrapqa baq,
Öz istiqbaliñ heqqide oylan uzaq.
Ketse qoldin bu ghanimet, purset,
Keliçek ishiñ çataq, ishiñ çataq.

Èçinar koñlüm saña, hèy Uyghurum,
Sebdishim, qèrindishim, bir tuqqunum.
Köyünüp haliñgha oyghatsam sèni,
Añlimaysen zadi, nème bolghunuñ?!

Kèlidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepniñ shu çaghda yëtisen.
"Xep" deseñ shu çaghda ölgürmey qalur,
Shunda, Uyghur, sözige teñ bèrisen.
Turpan, 1921

KUTLUK ŞEVKİ
ALİM, ŞAİR, GAZETECİ
(1876-1937)
Alim, şair ve gazeteci Kutluk Şevki, millî zulüm ve cehalete karşı yorulmadan mücadele eden yeni kültür ve yayıncılık önderlerinden biridir. 1900 yılında Mısır'ın Kahire şehrindeki El Ezher Üniversitesi'nde tahsil görmüştür.
1910 yılında Kaşgar'da Ang (Fikir) gazetesini çıkarmıştır Doğu Türkistan halkını aydınlatmak, zulüm ve cehalete son vermek için büyük fedakarlıklarla mücadele yapmıştır.
1934 yılında yine Kaşgar'da ''Yeni Hayat'' gazetesini neşir ederek bir çok eserler yayınlamıştır. Ekim 1937 senesinde Doğu Türkistan'ı idare eden cellat Şing Şi Sey tarafından idam edilmiştir.

TANCARIK COLDIOĞLU
ŞAİR
(15.03.1903 - 6.08.1947)
Kazak Türklerinden olan şair Tancarık, Doğu Türkistan'ın İli vilayeti Künes kazasında doğdu. Çok küçük yaşlarda tahsiline başlayarak devrin sayılı şairleri arasında yer aldı. 1930’lardan sonra İli gazetesinde Yazı işleri Müdürlüğü yaptı. 1940-46 yılları arasında Şing Si Sey ve Milliyetçi Çin hapishanelerinde işkence gördü.
O, Doğu Türkistan Türklerini uyandırmak ve onları hürriyete kavuşturmak yolunda mücadele yaptı. Belli başlı şiirlerinden bazıları "Gençlerime", "Oku", "Gör Gazetemi", "Hapishaneler de Kim Yatıyor?", "Şairin Sırrı" dır. Bu şiirlerden başka "Nazigül" adlı destanı da vardır. Derlemelerinden Algaşki Cinak Armantav adlarındaki derlemeleri yayınlanmıştır.

hürbayrak com dan alıntıdır